Κόμικς και παγκοσμιοποίηση: Η ιστορία της ένατης τέχνης

Ο άνθρωπος και η τέχνη βαδίζουν μαζί, δύο στοιχεία που συνυπάρχουν σε έναν αέναο κύκλο αλληλεπίδρασης, με το ένα να επηρεάζει διαρκώς το άλλο. Αν οι μορφές τέχνης γεννήθηκαν ως ανάγκη για δημιουργική έκφραση, εξωτερίκευση συναισθημάτων και επικοινωνίας ενός μηνύματος, έχουν έκτοτε συνυφανθεί με το εμπόριο, την αγορά, και το κέρδος που χαρακτηρίζει τις κοινωνίες του ανθρώπου, πριν και μετά τον εκβιομηχανισμό των μέσων παραγωγής και διανομής υλικών και άυλων αγαθών.

Η ιστορία των κόμικς έχει ακολουθήσει πολλά και διαφορετικά μονοπάτια σε κάθε χώρα, με την στήλη του Τραϊανού, τα αιγυπτιακά ιερογλυφικά και το ψηφιδωτό του Μπαγιώ ως παραδείγματα των πρώτων μορφών απεικόνισής τους. Αυτά τα έργα ωστόσο δεν μπορούσαν να διανεμηθούν στους αναγνώστες ξεχωριστά, χαρακτηριστικό που προσδόθηκε στα κόμικς με την ανακάλυψη των σύγχρονων τεχνικών τύπωσης και την ανάδειξη τους σε ένα μέσο μαζικής επικοινωνίας. Με τη δημιουργία και ανάδειξη του Τύπου του Γουτεμβέργιου στα τέλη του 15ου αιώνα και την εκβιομηχάνιση των μέσων παραγωγής και διανομής χειρογράφων, δημιουργήθηκε ο διαχωρισμός εικόνων και λέξεων, με την λήψη δύο διαφορετικών μεθόδων για την παραγωγή τους. Αν και τα πρώτα έγγραφα που τυπώθηκαν ήταν αυστηρά θρησκευτικού χαρακτήρα, όπως η Βίβλος, στο πέρας του 17ου και 18ου αιώνα ο Τύπος εμφάνισε κείμενα πολιτικά και κοινωνικά, με την σάτιρα, τη κωμωδία και την κριτική να τολμούν τα πρώτα δειλά τους βήματα στο χώρο. Την εποχή εκείνη μάλιστα υιοθετήθηκε από Βέλγους καλλιτέχνες το «συννεφάκι κειμένου» ως τρόπος απεικόνισης ομιλίας.

Η σημερινή εποχή χαρακτηρίζεται από μια συνεχόμενη ροή πληροφοριών, έναν καταιγισμό μηνυμάτων που χάνονται σε μια «χαξλεϋανή» θάλασσα ασχετοσύνης. Τα άυλα όρια μεταξύ των χωρών έχουν υποχωρήσει, με το διαδίκτυο ως τον δίαυλο επικοινωνίας μεταξύ ανθρώπων, εθνικοτήτων, κόσμων. Ένα γεγονός στην μια άκρη της υφηλίου μπορεί να επιφέρει αποτελέσματα ανυπολόγιστης σημασίας σε ένα διαφορετικό τμήμα του κόσμου, με την αλυσίδα αλληλένδετων πράξεων που οδήγησαν τελικά στο αποτέλεσμα να παραμένει πολλές φορές αδιόρατη. Τα προϊόντα των βιομηχανιών του πολιτισμού του σύγχρονου κόσμου διαμοιράζονται και καταναλώνονται με ασύλληπτη ταχύτητα και ρυθμό, δημιουργώντας και συνάμα ικανοποιώντας τις ανάγκες του κοινού τους. Ανάμεσα στους κολοσσούς των βιομηχανιών του πολιτισμού έρχονται τα κόμικς, η νεαρή ένατη τέχνη, προσπαθώντας να αποδείξει πως είναι ικανή να συναγωνιστεί και να συνδυαστεί με τις υπόλοιπες και να διεκδικήσει ένα κομμάτι της πίτας του κέρδους.

Η Ένατη Τέχνη 

 Η πώληση των κόμικς και των graphic novels αυξάνεται χρόνο με το χρόνο, αποσπώντας το συνολικό ποσό των 870 εκατομμυρίων δολαρίων που ξοδεύτηκαν για την αγορά τευχών και τόμων στην Αμερική το 2013, σε σχέση με αυτό των 265 εκατομμυρίων το 2000, σύμφωνα με τον διευθυντή της Comichron, John Jackson Miller, και τον διευθυντή της ICv2, Milton Griepp. Ο Ιούνιος του 2015 έσπασε κάθε προηγούμενο ρεκόρ, ξεπερνώντας ακόμα και αυτό του 1997, με παράλληλες τις αυξήσεις των νέων καταστημάτων βιβλίων κόμικς στην Αμερική. Η μεταφορά των τευχών σε ψηφιακή μορφή για ευκολότερη ανάγνωση και συλλογή ενίσχυσε την πώληση των κόμικς, κάτι που συνδυάστηκε με την αύξηση της τιμής των hardback τευχών και το γεγονός πως μια μεγάλη μερίδα αναγνωστών προστέθηκε στους ήδη υπάρχοντες χάριν των νέων ταινιών που βασίζονται στους κόσμους της Marvel και DC. Οι λεγόμενες ταινίες αποτελούν ένα σημαντικό άνοιγμα της βιομηχανίας των κόμικς στον κινηματογράφο και την τηλεόραση, με περισσότερες από 14 ταινίες και 2 σειρές να κυκλοφορούν το 2014, διευρύνοντας το καταναλωτικό προφίλ ώστε να απευθύνεται σε μεγαλύτερα τμήματα του γυναικείου πληθυσμού και αναγνώστες κάθε ηλικίας (σε αντίθεση με το καθιερωμένο αντρικό κοινό ηλικίας 18-35). Η δυνατότητα για άμεση και εύκολη αγορά των κόμικς και graphic novels σε ψηφιακή μορφή συνέβαλλε στην ραγδαία εξάπλωση της αγοράς, όπως αποδεικνύει και η αγορά της ComiXology, μιας διαδικτυακής πλατφόρμας πώλησης κόμικς, από την Amazon τον Απρίλιο του 2014. Δεν είναι ωστόσο μονάχα η τεχνολογική ανάπτυξη και η διείσδυση της ένατης τέχνης σε διαφορετικούς κλάδους των πολιτισμικών βιομηχανιών που συνέβαλλε στην αύξηση της δημοτικότητάς τους τα τελευταία έτη: είναι η συνειδητή προσπάθεια των δημιουργών να απευθυνθούν σε διαφορετικά πρότυπα αναγνωστών, συνθέτοντας ιστορίες και σχέδια που ελευθερώνονται από τα καλούπια που είχαν σφυρηλατηθεί τις δεκαετίες του 1940 και 1950. Ιστορικά κόμικς, κόμικς πολιτικής κριτικής, τρόμου, μαύρης κωμωδίας, σχέδια που αποτυπώνουν πολέμους και αρρώστιες, ανθρώπινο πόνο και θάνατο κοσμούν τα ράφια και τις ψηφιακές βιβλιοθήκες των καταστημάτων σε όλο τον κόσμο. Η βιομηχανία των κόμικς και graphic novels ξεκίνησε την εδώ και χρόνια καθυστερημένη είσοδό της στο σύνθετο και πολύπλοκο κόσμο της τέχνης, προσθέτοντας το δικό της λιθαράκι στο μωσαϊκό της ανθρώπινης δημιουργικότητας.

Photo by Elijah O’Donnell on Unsplash

Παγκοσμιοποίηση

 «Παγκοσμιοποίηση ονομάζεται η διαδικασία που εσωκλείει τις αιτίες, την πορεία και τις συνέπειες της διακρατικής και διαπολιτισμικής ενσωμάτωσης των ανθρώπινων και μη δραστηριοτήτων.»

Al-Rodhan, Definitions of Globalization: A Comprehensive Overview and a Proposed Definition

Η παγκοσμιοποίηση δεν αποτελεί μια απλή έννοια που μπορεί να οριστεί και να εξηγηθεί μέσα σε ένα συγκεκριμένα χρονικό πλαίσιο, δεν είναι μια διαδικασία οριζόμενη ξεκάθαρα με μια αρχή και ένα τέλος ούτε και μπορεί να έχει εφαρμογή σε όλους τους ανθρώπους και σε κάθε κατάσταση. Η παγκοσμιοποίηση περιλαμβάνει την οικονομική ολοκλήρωση, τη μεταφορά και εφαρμογή εντόπιων πολιτικών εκτός συνόρων, τη μετάδοση της γνώσης, την πολιτισμική σταθερότητα, την αναπαραγωγή, τις σχέσεις και τον διαμοιρασμό της δύναμης, είναι μια παγκόσμια διαδικασία, μια έννοια, μια επανάσταση, και μια προσπάθεια εγκαθίδρυσης της παγκόσμιας αγοράς ως ελεύθερης από τον κοινωνικοπολιτικό έλεγχο. Ο όρος έχει συνδεθεί με τις έννοιες της προόδου, ανάπτυξης, σταθερότητας, ενοποίησης και συνεργασίας άλλα και με αυτές της οπισθοδρόμησης, αποικιοκρατίας και αποσταθεροποίησης. Ο Σουηδός δημοσιογράφος Thomas Larsson στο βιβλίο του The Race to the Top: The Real Story of Globalization (2001) αναφέρεται στην παγκοσμιοποίηση ως:

«τη διαδικασία της συρρίκνωσης του κόσμου, της εκμηδένισης των αποστάσεων και της αύξησης της ταχύτητας των πραγμάτων. Παραπέμπει στην αυξανόμενη ευκολία με την οποία κάποιος στη μια άκρη του κόσμου μπορεί να αλληλεπιδράσει, προς κοινό όφελος, με κάποιον που βρίσκεται στην άλλη άκρη της υφηλίου.»

Ο πολιτικός επιστήμονας και καθηγητής Andrew Heywood, στο βιβλίο του Διεθνείς Σχέσεις και Πολιτική στην Παγκόσμια Εποχή (2011) ορίζει την πολιτισμική παγκοσμιοποίηση ως

«τη διαδικασία με την οποία πληροφορίες, εμπορικά προϊόντα και εικόνες που έχουν παραχθεί σε συγκεκριμένη περιοχή του κόσμου διαχέονται παγκόσμια, με αποτέλεσμα την άμβλυνση των πολιτισμικών διαφορών ανάμεσα σε έθνη, περιοχές και άτομα.»

Η μετάδοση ιδεών, εννοιών και αξιών ανά τον κόσμο προς την ενίσχυση και ανάπτυξη των κοινωνικών σχέσεων υπήρξε ανέκαθεν μέρος της ανθρώπινης δραστηριότητας που παραπέμπει στην «παγκοσμιοποίηση της κουλτούρας». Η χρήση και κατανάλωση μιας ομογενοποιημένης κουλτούρας, όπως αυτή έχει καταστεί με την ανάπτυξη του διαδικτύου, την δημοφιλή κουλτούρα, τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και τα διασυνοριακά ταξίδια έχει οδηγήσει σε μια εξισορρόπηση ιδεών, αξιών και προτύπων, τη δημιουργία μιας συνθετικής πραγματικότητας που εφαρμόζεται και έχει ισχύ για κάθε ενεργό μέλος του κόσμου του 21ου αιώνα. Η ισοπέδωση αυτή των πολιτισμικών διαφορών ανάμεσα στα έθνη και τις περιοχές συνδέει την παγκοσμιοποίηση με την πολιτισμική ομογενοποίηση (homogenization), αφού η πολιτισμική διαφορετικότητα αποδυναμώνεται ή καταστρέφεται σε έναν κόσμο στον οποίο όλοι παρακολουθούν τα ίδια τηλεοπτικά προγράμματα, αγοράζουν τα ίδια προϊόντα, τρώνε τα ίδια φαγητά κ.ο.κ. Η ανάπτυξη των πολυεθνικών επιχειρήσεων, και ειδικότερα των παγκόσμιων επιχειρήσεων των μέσων ενημέρωσης (όπως οι AOL-Time Warner, Viacom, Disney) και η επανάσταση στον τομέα των πληροφοριών και επικοινωνιών, μαζί με την ανάπτυξη της κουλτούρας του καταναλωτικού καπιταλισμού (τουρμοκαταναλωτισμού) έχουν συμβάλλει στην ενίσχυση των θεμελίων της πολιτισμικής παγκοσμιοποίησης.

Η παγκοσμιοποίηση, όπως είναι άλλωστε φυσικό, είχε αντίκτυπο και στην βιομηχανία των κόμικς. Το Βέλγιο, η χώρα που γέννησε τα συννεφάκια διαλόγου και τον Τέν Τέν, αντιμετωπίζει το ασυναγώνιστο κύρος της Marvel και της DC, των κολοσσών στον κλάδο της βιομηχανίας κόμικς (Hill: 2012). Η επιστράτευση κρατικής επιχορήγησης για την ανάδειξη ντόπιων δημιουργών θεωρήθηκε αναγκαία για μια προσπάθεια ανάπτυξης της εγχώριας αγοράς, κίνηση η οποία δεν μπόρεσε να ελαττώσει τον βαθμό εισχώρησης των ξένων εταιρειών στην αγορά του Βελγίου. Υπάρχει λόγος φυσικά που η DC και η Marvel τιτλοφορούνται ως  «οι Δυο Μεγάλοι», αφού εξαιτίας του μεγέθους και της παγκόσμιας εμβέλειάς τους μπορούν να αξιοποιήσουν ταλέντα από ολόκληρο τον κόσμο. Δύο από τους περισσότερο αναγνωρίσιμους δημιουργούς κόμικς, ο Alan Moore (Watchmen, V for Vendetta) και ο Grant Morrison (All-Star Superman, The Invisibles, New X-Men) κατάγονται από το Ηνωμένο Βασίλειο. Πέρα από τους ίδιους τους δημιουργούς, οι ιστορίες των κόμικς διαδραματίζονται σε ολόκληρο τον κόσμο, ξεφεύγοντας σταδιακά από το σκεπτικό της Βόρειας Αμερικής ως επίκεντρο κάθε σημαντικού γεγονότος. Το παράδειγμα του Βελγίου έρχεται για να δείξει πως η είσοδος της ισχυρών εταιρειών παραγωγής κόμικς στις αγορές των υπόλοιπων χωρών έχει μεταμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο οι εγχώριες εκδόσεις τα αντιμετωπίζουν, με πολλές να ανταμείβουν τους δημιουργούς τους και άλλες να προσπαθούν να ακολουθήσουν τα βήματα των «Δύο Μεγάλων».

Αποτινάσσοντας τα ταμπού

 Η ποικιλία του περιεχομένου των κόμικς, από τους υπερήρωες της Δύσης μέχρι τους σπαθοφόρους και τους πιλότους κολοσσιαίων ρομπότ της Ανατολής, αποτελεί και το κυριότερο στοιχείο στην ευρεία εξάπλωσή τους. Η εύκολη εύρεση τους, σε συνδυασμό με την σχετικά ταχεία ανάγνωση τους και το στοιχείο της συλλογής, με πολλούς αναγνώστες να αναζητούν τεύχη και τόμους αποκλειστικά για συλλεκτικούς λόγους ενισχύουν την ραγδαία εξάπλωσή τους. Η επίδραση που έχει ασκήσει η ένατη τέχνη, όχι μονάχα στην πληθώρα ταινιών, σειρών, τραγουδιών, παιχνιδιών και διαφημίσεων άλλα και στην καθημερινότητα των ανθρώπων των αναπτυγμένων χωρών είναι αναμφισβήτητη, με παιδιά σε ολόκληρο τον κόσμο να ντύνονται σαν τους αγαπημένους τους ήρωες στο Halloween και τις απόκριες.

 Οι «Δύο Μεγάλοι», με την πορεία και συνεχόμενη σύγκρουσή τους έχουν επαναπροσδιορίσει το περιεχόμενο και την πολιτική πίσω από την έκδοση των κόμικς σε παγκόσμιο επίπεδο, δημιουργώντας στην ουσία δύο κύριους πυλώνες επιρροής και έμπνευσης. Μαζί με την Marvel και την DC, εταιρείες όπως η Disney, η Dark Horse και η Anubis έχουν συμβάλλει στη διαμόρφωση της σύγχρονης πολιτισμικής κουλτούρας της Δύσης και Ανατολής. Τα μάνγκα στην Ιαπωνία, με τις μεταφορές τους την τηλεόραση ως Anime, χαρακτηρίζουν και θέτουν το πολιτισμικό πλαίσιο στην Άπω Ανατολή, συνδυάζοντας παράδοση και τεχνολογία, μαζί με ριζοσπαστικές (για τους δυτικούς δημιουργούς) τεχνικές ζωγραφικής και επεξεργασίας για τη δημιουργία ενός ολότελα ιδιαίτερου είδους τέχνης. Αξίζει να αναφερθεί πως τα μάνγκα έχουν διεσδύσει τα τελευταία 5 χρόνια στην αγορά της Δύσης με μεγάλη επιτυχία, γεγονός που οδήγησε εταιρείες όπως η Disney να συνεργαστούν με ιαπωνικές εταιρείες μάνγκα και ηλεκτρονικών παιχνιδιών, όπως η Square Enix (Kingdom Hearts).

Κόμικς και Ελλάδα

Όπως και οι υπόλοιπες δυτικές χώρες, έτσι και η Ελλάδα γνώρισε και υποδέχθηκε τα κόμικς με μεγάλο ενθουσιασμό. Καταστήματα με είδη για χόμπι, βιβλιοπωλεία και μαγαζιά αφιερωμένα αποκλειστικά στην ένατη τέχνη έκαναν την εμφάνισή τους από το 2005 και μετά, με το διαδίκτυο να λειτουργεί ως δίαυλος επικοινωνίας και συνασπισμού των αναγνωστών και οπαδών. Λέσχες ανάγνωσης, ομάδες που οργανώνουν cosplay events (διοργανώσεις ατόμων που ντύνονται όπως οι χαρακτήρες των κόμικς, παιχνιδιών και anime) και ερασιτεχνικές ομάδες σχεδιασμού και συγγραφής ακολούθησαν την άνθιση της ένατης τέχνης, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το πρώτο Comicon στην Ελλάδα, το οποίο διοργανώθηκε το 2015 με καλεσμένους γνωστούς σχεδιαστές της Disney (Cavazzano), της Marvel (Ribic) και της DC (Alberti). Το Comicon αποτέλεσε μια ευκαιρία για τους φαν της ένατης τέχνης να γνωρίσουν τους αγαπημένους τους σχεδιαστές, να αγοράσουν νέα και παλαιά τεύχη και να ανταλλάξουν ιδέες και απόψεις για το χόμπι τους. Καταστηματάρχες που διερωτήθηκαν κατά τη διάρκεια της διοργάνωσης απάντησαν ευχαριστημένοι με την δημοτικότητα που έχουν προσδώσει οι ταινίες, τα ηλεκτρονικά παιχνίδια και η μουσική στην ένατη τέχνη, δίχως την οποία το Comicon δεν θα ερχόταν στην Ελλάδα.

 Η παγκοσμιοποίηση, υπό την έννοια της μεταμόρφωσης της αντιμετώπισης των κόμικς στην Ελλάδα λόγω της δημοτικότητας που αυτά γνωρίζουν σε παγκόσμιο επίπεδο, αλλάζει σταδιακά το σκεπτικό πίσω από την ανάγνωση και συλλογή τους, αποτινάσσοντας την ρετσινιά του ταμπού, εφηβικού και παροδικού, και ενδύοντας τα με τον μανδύα του σοβαρού και χιουμοριστικού, δραματικού και σαρκαστικού, του σκοτεινού και διαφορετικού, ανάγοντας τα σε μια ακόμη μορφή τέχνης για όλους.

Total
0
Shares
Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *